November 2022 | Door: Jeffrey Leichel | politiek 

De macht van het raadslid 

Als je bij een verkiezing in het stemhokje staat, dan heb je natuurlijk al een voorkeur voor een politieke partij. Maar welke kandidaat op de lijst kies je dan eigenlijk? 

EEN STRAFBLAD? MOET KUNNEN TOCH? 

Wat weet je eigenlijk echt van zo’n kandidaat op de kieslijst? Wist je bijvoorbeeld dat kandidaat raadsleden een strafblad mogen hebben? 

Wat zou je er van vinden als blijkt dat de door jouw gekozen kandidaat is veroordeeld voor het verkopen van drugs aan kinderen en vervolgens raadslid in jouw gemeente wordt? 

Ter vergelijk, een hypotheekadviseur staat onder streng toezicht van de AFM (Autoriteit Financiële Markten), wordt volledig gescreend voordat hij/zij mag adviseren, moet elke drie jaar een HBO+ examen afleggen om te mogen blijven adviseren en moet jaarlijks een assessment invullen om aan te tonen dat zijn/haar bedrijf alles volgens de regels doet.

Een raadslid daarentegen hoeft geen enkele opleiding te hebben, wordt zeer beperkt of niet gescreend, is juridisch vrijwel onaantastbaar, wordt niet gecontroleerd op het werk dat hij/zij levert en als het bestuur of de leden van een politieke partij kritiek hebben op het handelen van een raadslid, dan kan hij of zij dat gewoon naast zich neerleggen. 

Bedenk dan ook dat de gemeenteraad, waar alle raadsleden in zitten, het hoogste orgaan is in de lokale politiek. Zij keuren beslissingen goed die tientallen miljoenen euro’s gemeenschapsgeld kunnen kosten, of diep kunnen ingrijpen op de persoonlijke levenssfeer van inwoners. 

En het wordt nog veel gekker. Een raadslid dat tijdens zijn termijn wordt veroordeeld voor een strafbaar feit en de gevangenis in gaat, kan rekenen op doorbetaling van zijn vergoeding door de gemeente. 

In Apeldoorn is dat voor een raadslid zo’n € 2.200,00 per maand voor in principe zo’n 20 uur werk per week, exclusief (vaste) onkostenvergoedingen.  

INTEGRITEITSWET 

Als iemand een raadszetel in de gemeenteraad krijgt en zijn/haar partij wordt onderdeel van de coalitie, dan kan het raadslid zich ook voor een functie als wethouder beschikbaar stellen. Een raadslid of wethouder met een strafblad of een criminele inslag, gaat dat niet erg ver? 

Pas in maart van dit jaar heeft de Tweede Kamer een integriteitswet aangenomen, die in oktober 2022 ook door de Eerste Kamer is goedgekeurd. De wet gaat 1 januari 2023 in. 

Daarin wordt geregeld dat wethouders voor hun benoeming een VOG (Verklaring Omtrent het Gedrag) moeten overleggen. Dat kan aanleiding zijn om een goed gesprek aan te gaan met de kandidaat wethouder, maar het is nog steeds geen spelbreker. 

Als de burgemeester aan de hand van de VOG-verklaring en een fijn gesprek met de kandidaat wethouder tot de conclusie komt dat het allemaal wel door de beugel kan, dan kan alleen nog de gemeenteraad een benoeming tegenhouden. 

Maar dat gebeurt eigenlijk zelden, want dan is er direct bonje tussen politieke partijen onderling. Voor raadsleden geldt de wettelijke plicht om een VOG te leveren nog steeds niet. 

ONAANTASTBAAR
Alhoewel de kiezer natuurlijk in eerste instantie op een politieke partij stemt, moet er daarnaast ook verplicht iemand op de kieslijst worden aangekruist. Daarmee wordt aan die persoon ongemerkt een enorme macht toegekend. 

Nadat een raadslid namelijk is benoemd, stemt en handelt hij/zij zoals het hem/haar goeddunkt. Zelfs als dat tegen de lijn van de politieke partij en haar kiezers in gaat! Het bestuur van de politieke partij kan daar vrijwel niets tegen doen. 

Zelfs al ontneemt een politieke partij het partijlidmaatschap van een raadslid en wordt de persoon uit de politieke partij gezet, dan loop je als politieke partij tegen een muur van weerstand op om het raadslid te verbieden je partij nog te vertegenwoordigen. Een eigenwijs raadslid legt dat gewoon naast zich neer, zonder consequenties. 

Andersom, als het raadslid zelf geen zin meer heeft om de politieke partij te vertegenwoordigen, die hem/haar wel aan de zetel heeft geholpen, dan stapt dat raadslid gewoon uit de partij, zonder enige consequentie. 

Hij of zij neemt zijn of haar raadszetel gewoon mee, inclusief de maandelijkse vergoeding en alle emolumenten die daar bij horen. Dat is in de wet zo geregeld. Het raadslid kan zich vervolgens bij een andere politieke partij aansluiten of begint een eigen nieuwe partij. 

Dat kan zelfs een partij zijn met een visie waar je als kiezer totaal niet achter staat. Iedere kiezer die je dit vertelt kijkt je vol ongeloof aan en vindt dat een volstrekt belachelijk systeem. 

Een raadslid kan ook niet strafbaar worden gesteld voor zijn of haar inbreng (mondeling of schriftelijk) in de gemeenteraad. Ze kunnen zelfs niet eens worden opgeroepen om getuigenis daarover af te leggen als een derde daarom vraagt bij de rechter. 

Vergaderingen van raadsleden zijn in beginsel openbaar, maar als tenminste 1/5 van de raadsleden oproept om liever achter gesloten deuren te willen vergaderen en de meerderheid is het daarmee eens, dan gaan de deuren dicht en worden ook de notulen niet openbaar gemaakt.  

DE FRACTIE BESTAAT OFFICIEEL NIET! 

De raadsleden, de fractievertegenwoordigers en de ingehuurde fractie-assistent (soort secretaresse) vormen samen de fractie. Maar nu komt het, in de Gemeentewet wordt een fractie niet herkend als een officiële entiteit. Ze bestaat feitelijk niet. 

Zo’n fractie kan daardoor eigenlijk doen en laten wat ze wil. Er hoeft geen financiële verantwoording te worden afgelegd en de fractievoorzitter kan ongestraft fractievertegenwoordigers en assistenten uit de fractie zetten en raadsleden kunnen adviezen van fractievertegenwoordigers compleet naast zich neerleggen. Het raadslid regeert, altijd. 

Een fractie heeft echter wel recht op bepaalde extra vergoedingen van de gemeente. Hiermee kunnen ze ondersteuning (zoals een fractie-assistent) inkopen voor hun raadswerk. Dat geld komt in een zogenaamde fractiekas terecht die ze zelf beheren, ook zonder controle.

Ook kunnen ze fractievertegenwoordigers benoemen, dat zijn mensen die helpen met dossieronderzoek, overleg met andere politici voeren en stukken opstellen. Fractievertegenwoordigers mogen hun gage direct bij de gemeente declareren. Dat is overigens een fooi voor het werk dat ze verrichten. Fractieslaven is eigenlijk een betere omschrijving. 

Er bestaat tenslotte nog zoiets als een fractiediscipline, ook weer geen officieel iets, het ontstaat of niet. Het betekent dat in overleg met alle mensen in de fractie gezamenlijk standpunten worden geformuleerd, waarbij het programma van de politieke partij als uitgangspunt zou moeten dienen. 

Maar als het raadslid het vervolgens op een akkoordje gooit met een wethouder, de burgemeester of een andere politieke partij en daardoor volledig anders stemt, dan is er niemand die daar iets tegen kan doen. Het raadslid bepaalt, altijd. 

Dat is heel veel macht bij iemand die niet kan worden aangesproken op zijn/haar verantwoordelijkheid. 

STEM BEWUST 

Samenvattend kunnen we dus stellen dat een raadslid en een fractie op een eigen eiland leven, waar ze hun eigen regels bepalen en waar het afleggen van verantwoording vrijwillig is. 

Waar een strafblad geen hinder vormt en ze juridisch vrijwel onaantastbaar zijn. En waarbij niets ze in de weg staat om raadszetel en beloning mee te nemen als het ze niet meer bevalt bij de politieke partij.

Het verbaast je nu wellicht een stuk minder waarom er zo vaak gedonder is binnen politieke partijen en waarom fracties uit elkaar vallen, raadsleden overstappen of een eigen partij beginnen. 

Het ontbreekt structureel aan regels om de ongekende, zelfs soms gevaarlijke vrijheden van raadsleden in het gareel te houden. Zowel in de Gemeentewet als in de 'Orde van Reglement' van een gemeente is er vrijwel niets geregeld om raadsleden tot de orde te roepen. 

Je vraagt je af waarom gemeentes geen systemen hebben om raadsleden bij hun partij te houden en verplichten meer verantwoordelijkheid af te leggen. 

De belofte aan de kiezer tijdens verkiezingscampagnes is zo niets meer dan een verleidingsspel om in het politieke pluche te komen. Een soort garantie tot aan de deur. 

Als je dus volgende keer weer naar de stembus gaat, bedenk dan goed op wie je stemt. Google eens op die persoon voordat je hem of haar aan een raadszetel helpt. Vraag de partij of ze VOG-verklaringen aan hun kandidaten vragen. En of hun selectiecriteria openbaar zijn.  

En voor de besturen en leden van een politieke partij geldt dat ze hun selectieprocedure van kandidaten verdomd serieus moeten nemen. Om ellende in de toekomst te voorkomen, om het vertrouwen in de politiek te verbeteren en vooral om de kiezer niet achteraf ontzettend teleur te stellen. 

Opmerking van de auteur: 
Ik ben zelf bestuurslid geweest bij een lokale politieke partij waar zich een breuk met de fractie voordeed. Delen van dit artikel zijn gebaseerd op die ervaringen. 

Kosten voor dit artikel: € 350,00
Ontvangen donaties: € 73,00 (per 1 november 2022)
Artikelnummer: 2022-11-02